Dwadzieścia jeden lat audio-psycho-fonologii w Republice Południowej Afryki

Pieter E. Van Jaarsveld — Instytut Psychoterapii i Pomocy, Uniwersytet w Potchefstroom, Republika Południowej Afryki. Przekład francuski Christian-Paul Delmas, audio-psycho-fonolog, Formacja Alfreda Tomatisa.

Nota tłumacza: Postanowiliśmy przetłumaczyć nazwę każdego testu psychologicznego, lecz zachować jego skrót w formie oryginalnej, zważywszy że stanowi on narzędzie odniesienia o zasięgu międzynarodowym.

Streszczenie

Celem tego artykułu jest przedstawienie ogólnego oglądu działalności ośrodka APF w Potchefstroom pod kątem badań. Same ramy uniwersytetu sprzyjały utworzeniu ośrodka APF. Nie tylko inne wydziały uniwersytetu zaangażowały się w jego działalność, lecz powszechne zainteresowanie tym nowym podejściem uruchomiło tworzenie kolejnych ośrodków w Republice Południowej Afryki. Ten ogólny ogląd 10 studiów przeprowadzonych w Instytucie Psychoterapii i Pomocy przedstawia wyniki pozytywne, lecz uchybienia metodologiczne niektórych z nich wzbudziły pytania co do interpretacji wyników. Konieczność badań wykazujących wewnętrzny wkład treningu APF w uzyskanie korzystnych wyników stała się sprawą najwyższej wagi. Omówione zostają dwa badania, opracowane tak, by wyeliminować niedostatki koncepcji i przeprowadzić bardziej rygorystyczną ocenę podejścia APF. Ich wyniki podkreślają poprawę funkcjonowania osobowości po treningu APF. Wniosek ten jest omawiany w osi nowej linii badań Wydziału Psychologii, mianowicie funkcjonalnej asymetrii półkulowej.

1. Wprowadzenie

Artykuł ten pokrótce dokonuje przeglądu historii APF w Republice Południowej Afryki, kładąc nacisk na badania prowadzone w Instytucie Psychoterapii i Pomocy Uniwersytetu w Potchefstroom, CHE. Funkcjonując w ścisłej współpracy z Wydziałem Psychologii i dysponując stażami z psychologii klinicznej i pomocowej, Instytut oferował wielkie możliwości badawcze zarówno dzięki członkom swojego personelu, jak i studentom trzeciego stopnia. Instytut miał także dostęp do specjalności innych wydziałów uniwersytetu, jak Muzyka, Elektronika i różne wydziały językowe. Poza tą wszechstronnością początkowym celem Instytutu było oferowanie usług z zakresu psychologii i edukacji studentom uniwersytetu oraz całej publiczności; w konsekwencji APF wkrótce znalazła żyzny grunt i zaczęła kwitnąć. Jednakże wobec techniki nowej, opartej na rewolucyjnej teorii wprowadzającej techniki unikalne i oryginalne, nieobecne w żadnej innej terapii, opór początkowy był tak silny, że potrzeba było pewnego czasu, zanim inne ośrodki w Republice Południowej Afryki włączyły APF do swoich programów psychoterapeutycznych i edukacyjnych. Szkolono członków przyszłych zespołów i ostatecznie sześć ośrodków, w tym szpital psychiatryczny, szkoły kształcenia specjalnego i kliniki uniwersyteckie, zaczęło praktykować APF, podczas gdy programy badawcze były również zapoczątkowane przez trzy inne uniwersytety Republiki Południowej Afryki.

2. Historia

Moje pierwsze spotkanie z Uchem Elektronicznym (znanym wówczas pod nazwą Aurelle) sięga roku 1965, gdy student uniwersytetu, doktor C.D. Rhoode, wrócił z Kanady z dwoma Uszami Elektronicznymi. Po tym, jak opuścił uniwersytet, pod koniec 1965 roku, skorzystałem ze sposobności, by przyswoić sobie dostępną literaturę o APF, na którą składały się pierwsze publikacje Alfreda Tomatisa, i kontynuowałem leczenie jąkających się. W 1969 roku kończyło się badanie kontrolne grupy 43 dorosłych jąkających się, mające na celu ustalenie efektu leczenia za pomocą Ucha Elektronicznego, od roku do trzech lat po leczeniu (Van Jaarsveld, 1973). Te wyniki i obserwacje kliniczne dotyczące poprawy u jąkających się dostarczyły motywacji, by pojechać studiować technikę u prof. Tomatisa w Paryżu w 1970 i 1971 roku. Późniejsze wizyty Alfreda Tomatisa w Republice Południowej Afryki i jego wpływ na władze uniwersytetu okazały się wielce korzystne dla statusu APF. W 1973 roku w Instytucie zainstalowano w pełni wyposażony ośrodek z 12 Uszami Elektronicznymi. Ośrodek natychmiast przyciągnął duże zainteresowanie szerokiego grona profesjonalistów, lecz także ostrą krytykę i sceptycyzm, zwłaszcza ze strony terapeutów mowy, którzy argumentowali, że wkracza się w ich domenę zawodową. Na tym etapie brak empirycznego dystansu czynił bardzo trudną obronę APF na samej teorii, lecz w 1974 roku powstała rozprawa doktorska (Van Jaarsveld, 1974) nad oceną podejścia Tomatisa w leczeniu jąkania, podobnie jak praca magisterska (Van Wyk, 1974), która testowała hipotezę APF dotyczącą efektu dominacji słuchowej u jąkających się.

W tej epoce (1974) zespół Ośrodka w Potchefstroom został wzmocniony przez p. Paula Madaule’a, który okazał się wielką pomocą. Zredagował on artykuł o „Audio-Psycho-Fonologii u śpiewaków i muzyków" (Madaule, 1976), a w ślad za nim poszły liczne plany badawcze.

Konsekwencje badań nad wynikami, tak samo jak kolejne wizyty Alfreda i Lény Tomatisów w Republice Południowej Afryki, otworzyły drogę do powstania nowych ośrodków, jak Ośrodek Witrand (szpital psychiatryczny) i ośrodek Szkoły dla Dzieci Głuchych w Worcester. Uniwersytet Stanu Wolnego Oranii patronował ośrodkowi w Szkole Marthie Du Plessis (edukacja specjalna), w Pretorii ośrodek zainstalowano w szkole dla dzieci autystycznych, a ostatnio, w Kapsztadzie, ujrzał światło dzienne ośrodek pani Beulah Levinson.

Gdy projektowano nowy budynek dla Wydziału Psychologii, Wydziału Edukacji oraz Instytutu Psychoterapii i Pomocy, byliśmy na etapie instalacji specjalnie zaprojektowanych dla ośrodka APF, z 13 boksami do leczenia dorosłych, specjalną salą do leczenia dzieci, oddzielnymi instalacjami dla matek słuchających muzyki filtrowanej, dwoma laboratoriami językowymi oraz instalacjami do testów słuchania.

W tym czasie zainteresowanie Wydziału Muzyki i Wydziału Francuskiego zostało w pełni pochwycone ideą stymulowania „ucha muzycznego" i „ucha francuskiego" u studentów tych wydziałów. Te dwa wydziały zaangażowały się więc żywo w działalność ośrodka APF, w konsekwencji czego dwa laboratoria tych wydziałów dopełniły instalacje Ośrodka.

Udostępnienie, przez Wydział Usług Elektronicznych uniwersytetu, zespołu audiometrii okazało się zbawienne i cenne dla oszczędności czasu w codziennym prowadzeniu grup studentów. Dziękujemy szefowi tego wydziału za jego entuzjastyczne zainteresowanie APF, dr. Cobusowi van der Waltowi; nawiązała się bardzo sprzyjająca relacja współpracy, by ostatecznie ukoronować się dużym projektem badawczym mającym na celu opracowanie nowego Ucha Elektronicznego w ścisłej współpracy z prof. Tomatisem. Nowe aparaty tranzystorowe zostały ostatecznie zmontowane w Szwajcarii pod nadzorem personelu Wydziału Usług Elektronicznych. Ośrodek w Potchefstroom stawał się wówczas pierwszym ośrodkiem wyposażonym w nowo zaprojektowane Uszy Elektroniczne.

3. Badania

3.1 Wprowadzenie

Według krytycznego przeglądu badań APF przeprowadzonego w Kanadzie przez Stutta (1983), badania kanadyjskie zdają się być skierowane głównie na zaburzenia uczenia się i dysleksję. Badania te, według Stutta, wskazują, że podejście APF przynosiłoby korzyści wykraczające poza to, czego można oczekiwać od dojrzewania albo od zwykłej edukacji korekcyjnej. Wymienione korzyści obejmują znaczący postęp zdolności czytania, procesów percepcji, ogólnej adaptacji, poprawę zdolności komunikowania się oraz większą zdolność do werbalnego wyrażania myśli i uczuć. Stutt konkluduje, że wyniki wskazują, iż większość dzieci, które przeszły program APF, czerpie z niego korzyść. Jednakże z powodu leżących u podstaw problemów metodologicznych odnotowanych w niektórych z tych badań pozostaje otwarte pytanie co do specyficznego wkładu APF w te korzystne wyniki. Konkluduje on: „wydawałoby się, że ostrożna akceptacja jest właściwą postawą" (Stutt, 1983: 15).

W Potchefstroom prace badawcze poszły inną linią, ponieważ w tych badaniach nacisk był silniej położony na podstawowe i pewne przesłanki oraz techniki APF, w odniesieniu do jąkania i komponentów niekognitywnych, jak lęk i depresja. Badania te pokazują inne pozytywne efekty, jak poprawa panowania nad sobą, samoświadomości, relacji interpersonalnych i przejścia do działania. Lecz zważywszy że rygorystyczne kryteria i środki ostrożności do oceny specyficznej techniki terapeutycznej, jak zalecają Rachman i Wilson (1980), Parloff (1986), Kazdin (1986) i inni, nie zostały lub nie mogły wszystkie być zebrane w pierwszych badaniach, zorganizowano dochodzenia tak, by wyeliminować niedostatki koncepcji i przeprowadzić bardziej rygorystyczną ocenę podejścia APF. W tym przeglądzie szczególna uwaga zostanie poświęcona dwóm badaniom, o godnych pochwały cechach metodologicznych, dotyczącym lęku.

Aby zweryfikować specyficzny wkład podejścia APF w leczenie różnych niepełnosprawności, tryb badania, który wydaje się zalecany, to ten najbardziej potencjalnie pouczający w porównaniu znanych form leczenia alternatywnego. Wykazanie, że trening APF jest lepszy od jakiegokolwiek innego leczenia, jest z pewnością użyteczne, lecz nie powinno to odsuwać możliwości, że efekty niespecyficzne, jak placebo czy kontakt z entuzjastycznym i przekonanym zespołem terapeutycznym, biorą na swoje konto zmianę terapeutyczną zamiast treningu APF. Z drugiej strony brak leczenia, lista oczekujących oraz warunki kontroli opieki-placebo wzbudzają niekiedy pytania etyczne z racji tego, że akceptowalne leczenie jest odmawiane lub odraczane (Kazdin, 1986).

Organizacja badań w porównawcze studia wyników powinna pozwolić na analizę i porównanie charakterystycznych elementów leczenia. Idealnie, według Parloffa (1986), terapie do porównania powinny być porównywane na podstawie takich zmiennych, jak wiarygodność pacjentów wobec leczenia, czas trwania leczenia oraz uwaga, zręczność i entuzjazm terapeuty (Van Jaarsveld i Du Plessis, 1988).

Ponadto ważne jest, by różnice wyników między metodami leczenia nie odzwierciedlały różnic kompetencji terapeutów. Według Kazdina (1986) pożądane jest „krzyżowanie" terapeutów podczas leczenia, to znaczy, by każdy terapeuta prowadził każdy z warunków leczenia w trakcie dochodzenia. Terapeuci mogą być traktowani jako „czynnik" wśród danych analizy.

Wreszcie tryb rekrutacji pacjentów jawi się jako ważne zagadnienie. W przeglądzie 14 badań porównujących pacjentów pozyskanych i pacjentów skierowanych Krupnick i in. (1986) omawia niedogodności rekrutacji lub pozyskiwania pacjentów i ostrzega, że metodologicznie rozsądniej byłoby liczyć z pacjentami tradycyjnie skierowanymi.

To tyleż samo kluczowych zagadnień, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie efektów podejścia APF.

3.2 Badania nad lateralnością

Dwa badania nad lateralnością przeprowadzili Van Wyk (1974) i Badenhorst (1975). Van Wyk zweryfikowała hipotezę, według której jest więcej jąkających się niezdolnych rozwinąć dominacji ucha prawego niż osób wypowiadających się z łatwością. Wykorzystując dwie różne techniki, technikę stymulacji dichotycznej Kimury oraz technikę audiolaterometryczną Tomatisa, zbadała ona dominację słuchową grupy 20 jąkających się i grupy 20 osób wypowiadających się normalnie. Nie udało się znaleźć żadnej istotnej różnicy między obiema grupami przy technice stymulacji dichotycznej. Wyniki audiolaterometryczne natomiast wykazały, że jąkający się przejawiali istotnie większą preferencję ucha lewego albo preferencję ucha niespecyficzną, podczas gdy istotnie większa liczba osób wypowiadających się z łatwością wykazywała istotnie większą preferencję ucha prawego.

Choć Van Wyk podjęła różne środki ostrożności, by kontrolować efekty kontaminacji, mała liczebność prób oraz użycie osób pozyskanych zamiast utworzenia grup randomizowanych każą ostrożnie interpretować wyniki. Van Wyk zaniedbała również narzędzie Tomatisa, jako technikę kontrolną, polegające na obserwacji rozległości ruchomości mięśni twarzy lewej i prawej podczas ćwiczenia mowy, które daje dodatkową wskazówkę co do prawej lub lewej preferencji słuchania języka.

Wykorzystując również techniki Kimury i Tomatisa, Badenhorst (1975) przeanalizował drobiazgowiej naturę i miarę lateralności słuchowej. Sformułował hipotezę, według której leworęczni tworzą grupę niejednorodną, doświadczającą trudności w realizowaniu swojego wewnętrznego potencjału. Celem dochodzenia było ustalenie, czy istniały różnice między odpowiedziami w teście Rorschacha grupy studentek całkowicie zlateralizowanych na prawą stronę, z silną preferencją prawą dla słuchania języka, a tymi grupy równej studentek mających rozsądnie ogólną preferencję lateralną prawą, lecz z preferencją lewą dla słuchania języka. Grupa o preferencji prawej dała istotnie więcej odpowiedzi FC i M niż grupa o preferencji lewej. Grupa o lewym słuchaniu języka miała również tendencję do reagowania odpowiedziami FM. Trzej komentatorzy nieznający protokołów wywnioskowali z nich, że osoby o prawym słuchaniu języka wykazywały wyższą zdolność do spontanicznego i odpowiedniego wiązania się z bodźcami emocjonalnymi; że wykazywały orientację bardziej ekstrawertyczną; że były bardziej wrażliwe na swoje reakcje emocjonalne, zarazem je kontrolując; że były mniej skłonne lub podatne na lęk, napięcia, frustrację i agresywność. Wnioski te szły w prostej linii z przewidywaniami teorii APF dotyczącej lateralności. Ponownie niewielka liczebność próby nie pozwala na żadne uogólnienie.

3.3 Badania nad jąkaniem

Van Jaarsveld (1973, 1974) przeprowadził dwa badania nad jąkaniem. Badanie kontrolne, mające na celu ustalenie długoterminowego efektu treningu słuchowego u 43 jąkających się (w większości dorosłych), zostało przeprowadzone w pionierskich latach APF w Republice Południowej Afryki. Wszyscy uczestnicy doznali ulgi w objawach. U 82,5% pacjentów ulga w objawach była znacząca, a 54% przypadków utrzymywało swoją dobrą ewolucję od roku do trzech lat po treningu. Ograniczenia metodologiczne utrudniały wyizolowanie specyficznego wkładu treningu APF, ponieważ porównanie wyników kontrolnych z wynikami badania pozostawało do wykonania, a nie było śladu grupy odniesienia. Jednakże uwzględnienie ocen obserwatorów zdaje się nadawać większą obiektywność, gdyż oceny te były oparte na obserwacji zachowania językowego pacjentów w sytuacjach „realistycznych".

Drugie badanie (rozprawa doktorska) (Van Jaarsveld, 1974) dostarcza dogłębnej analizy teorii Tomatisa i podejścia APF wobec jąkania. Efekt treningu słuchowego na zachowanie językowe 30 młodych dorosłych jąkających się był początkowym celem badania empirycznego. Wyniki przemówiły za pozytywnym bilansem:

Ciężkość jąkania mierzona na skali Lanyon SS była istotnie mniejsza po treningu.
Dla reprezentatywnej próbki języka i czytania uczestnicy radzili sobie istotnie lepiej w odniesieniu do liczby swoich niepłynności językowych.
Istotnie szybsze tempo mowy i czytania na głos odnotowano w podteście.
Postawa uczestników wobec swojego jąkania poprawiła się istotnie.
Wyniki audiometrii potwierdziły obserwacje Tomatisa, według których jąkający się mają tendencję do względnego ubytku słuchania w gamie częstotliwości strefy języka, zwłaszcza w uchu prawym, oraz według których ostrość postępuje po reedukacji.
Analiza spektralna przeprowadzona na wszystkich osobach potwierdziła obserwacje Tomatisa, ukazując istotny przyrost energii w emisji głosowej po treningu.

Można argumentować, że wyniki tego badania mogłyby być bardziej przekonujące, gdyby możliwe było porównawcze studium wyników, tak jak włączenie grupy odniesienia. Złożoności metodologiczne związane z utworzeniem takiej grupy niepozyskanych dorosłych jąkających się oraz ze znalezieniem akceptowalnej techniki alternatywnej, która spełniałaby wszystkie kontrole i kryteria wyliczone przez Kazdina (1986), wydawały się jednak nie do pokonania na tym etapie. Z drugiej strony grupa odniesienia bez leczenia wzbudzała pytania etyczne z racji leczenia, które jest powstrzymywane lub odraczane.

3.4 Badanie nad upośledzonymi umysłowo

Poprzez starannie kontrolowane badanie De Bruto (1983) próbował uchylić się od pewnych zastrzeżeń metodologicznych, wspomnianych powyżej, by zbadać specyficzny efekt APF na grupie dzieci głęboko upośledzonych. Trzydzieścioro pensjonariuszy Ośrodka Opieki i Rehabilitacji Witrand (szpital psychiatryczny), w wieku od 4 do 14 lat, uprzednio zdiagnozowanych jako upośledzeni umysłowo, lecz zdolnych siadać i chodzić, rozdzielono losowo na trzy grupy.

grupa A została poddana treningowi słuchowemu, a ponadto programowi stymulacji sensoryczno-motorycznej;
grupa B została poddana stymulacji muzycznej (lecz bez efektu APF), a ponadto temu samemu programowi stymulacji sensoryczno-motorycznej;
grupa C była grupą bez leczenia.

Użyte testy psychologiczne obejmowały Skale Rozwoju Małego Dziecka Bailey oraz miarę wrażliwości. Wyniki wskazały, że obie grupy eksperymentalne A i B odnotowały postęp w wieku umysłowym, lecz postęp grupy A ze stymulacją APF był większy niż grupy B. Żadna zmiana nie pojawiła się w grupie C. Podczas gdy żadnej istotnej różnicy dotyczącej wrażliwości nie zaobserwowano między grupami A i B przed programem stymulacji, statystycznie istotna redukcja odpowiedzi skierowanych na siebie pojawiła się po treningu APF, jednocześnie z istotnym postępem odpowiedzi skierowanych na przedmiot. Z uwagi na aspekty metodologii badanie to wykazuje pozytywne efekty uzyskane podejściem APF.

3.5 Badania nad lękiem i depresją

Pewna liczba badań nad depresją i lękiem ilustruje stosowalność podejścia APF do tych zaburzeń. Peché (1975) ocenił efekt APF na 10 studentkach. Bateria testów przeprowadzona przed i po programie obejmowała: skalę IPAT-lęk, inwentarz 16 Czynników Osobowości, Kwestionariusz Relacji Osobistych, Rodzinnych, Społecznych i Formalnych (PHSF), Test Plam Atramentowych Rorschacha oraz Test Słuchania. Peché odnalazł odczuwalne zmiany podczas i po programie w zakresie cech osobowości; zmiany te były potwierdzone wynikami różnych narzędzi.

Zdolność do planowania. Wyniki testu Rorschacha sugerowały, że po terapii grupa jako całość wykazywała silne pragnienie organizowania i planowania w kierunku przyszłości. Osoby prowadziły swoje relacje interpersonalne z wyższym stopniem spontaniczności i witalności. W konsekwencji integracja powszechnie przyjętych norm i norm społecznych również zachodziła łatwiej.
Kreatywność i funkcjonowanie intelektualne. Osoby ujawniały po leczeniu istotnie lepszą tendencję do wykorzystywania swojego potencjału intelektualnego, tak samo jak poprawioną produktywność i konstruktywne działanie.
Siła woli i kontrola ego. Istotna tendencja do przyjęcia wzmocnionego systemu wartości, pod wpływem dobrze rozwiniętego systemu kontroli ego prowadzącego do zwiększonego poczucia szacunku do siebie i pewności siebie, była ewidentna po programie.
Życie emocjonalne. Wyniki sugerowały, że program pociągnął za sobą istotny stopień redukcji lęku.

Po raz kolejny, jakkolwiek imponujące mogą wydawać się te wyniki, niewielka liczebność próby i brak porównawczego studium wyników wzbudza krytykę.

Lamprecht (1978) zbadał psychologiczne i fizjologiczne efekty muzyki filtrowanej na grupie hiper-lękowych. Osoby wybrano na podstawie wysokich wyników na skali lęku IPAT i poddano programowi muzyki filtrowanej. Pomiary psychologiczne obejmowały Kwestionariusz Relacji Osobistych, Rodzinnych, Społecznych i Formalnych oraz Test Słuchania. Pomiary fizjologiczne obejmowały Elektrokardiogram, Rhonokardiogram, Pletyzmogram palucha, Balistokardiogram oraz Generator Wyboru Binarnego. Lamprecht argumentował, że 60 półgodzinnych sesji muzyki filtrowanej byłoby wystarczających, a żadna interwencja hipnoterapeutyczna nie powinna być wykonana. Statystycznie istotne zmiany zaszły w kierunku redukcji lęku, poprawy poziomu adaptacji i lepszego słuchania, lecz różnice w pomiarach fizjologicznych nie były istotne. Może to wynikać z niepełnego zastosowania programu APF.

Botes (1979) przyjęła odmienną linię badań. Argumentowała, że ocena techniki terapeutycznej za pomocą analizy statystycznej niesie ograniczenia, gdyż same statystyki nie mogą realnie zlokalizować przebiegu procesu terapeutycznego. Wdała się więc w dogłębne badanie trojga pacjentów cierpiących na depresję nerwicową (zaburzenie dystymiczne), w celu oceny efektu treningu APF. Rozświetliła proces treningu opisem i szczegółowym omówieniem jednego przypadku. Bateria testów składała się z: Skali inteligencji SA Wechslera, Testu Apercepcji Tematycznej, Testu Plam Atramentowych Rorschacha, Inwentarza Depresji Becka oraz Testu Słuchania. Wyniki jawią się jako bardzo korzystne:

1. Wyższe wyniki podtestu w teście inteligencji.

Pacjent	IQ werbalne (przed)	IQ niewerbalne (przed)	IQ ogólne (przed)	IQ werbalne (po)	IQ niewerbalne (po)	IQ ogólne (po)
A	108	108	108	116	120	119
B	129	115	123	129	131	132
C	112	98	105	118	107	113

2. Zredukowana depresja. W przypadku pacjentów A i C objawy całkowicie się rozproszyły po terapii. U pacjenta B wyłoniła się zamaskowana depresja, lecz leczenie, choć rozpoczęte, okazało się pozytywne. W chwili gdy terapia ruszała, pacjentka C była zdecydowana przerwać studia. Po wykonaniu treningu APF była tak dobrze zmotywowana, że odniosła sukces również w studiach.

3. Lepsze relacje interpersonalne. Wnikliwość w relacjach interpersonalnych poprawiła się, a odblokowanie lęku uczuciowego, jak i lepsze relacje rodzic-dziecko, były bardzo ewidentne.

4. Lepsze panowanie nad sobą i obraz siebie. W swojej końcowej ocenie Botes konkluduje, że trening APF zasługiwał na pozytywne uznanie szczególnie za następujące aspekty:

odkrycie konfliktów i urazów może dokonywać się szybciej za pomocą tego podejścia niż za pomocą innych technik terapeutycznych, ponieważ pacjenci zdają się rozwijać pragnienie komunikowania się w trakcie samego treningu;
nacisk położony na rozwój prenatalny pociąga za sobą poszerzenie pojęcia rozwoju człowieka;
znaczenie relacji ojciec-dziecko jako korekta tradycyjnych teorii rozwoju człowieka skupionych głównie na relacji matka-dziecko;
fakt, że technika aktywizuje pacjenta poprzez bezpośrednią świadomość, jaką ma on co do energii, stanowi wkład nieobecny w innych podejściach terapeutycznych;
Test Słuchania, jako środek oceny, okazał się cennym narzędziem.

W 1979 roku to studium przypadku okazało się wartościowe, ponieważ stanowiło obiektywny raport kliniczny obserwacji o charakterze ogólnym poczynionych podczas treningu APF. Wartość wyników byłaby wyższej wagi, gdyby podjęto badanie kontrolne. Zostało ono wykonane w psychologicznej eksploracji Du Plessis na grupie lękowych i nielękowych studentek pierwszego roku, w 1982 roku.

Dwa kolejne badania nad lękiem zasługują na większą uwagę z racji swoich godnych pochwały cech metodologicznych. Wyciągając naukę z metodologicznych pułapek wcześniejszych badań, Du Plessis (1982) poprowadził wyczerpujące i bardzo dobrze udokumentowane badanie w ramach uzyskania stopnia Ph.D. Cechy metodologiczne obejmowały: użycie doświadczonego terapeuty w fazie eksperymentalnej; rozdział pacjentów na grupę eksperymentalną i grupę odniesienia; obserwację kontrolną przez 14 miesięcy; praktycznie żadnego ubytku osób; oraz zastosowanie szerokiej gamy specyficznych miar wyników.

Początkowym celem badania było poszukiwanie możliwych różnic między uniwersum lękowych a próbą nielękowych wybranych losowo spośród studentów pierwszego roku Uniwersytetu w Potchefstroom/CHE. Przeprowadzono wówczas badanie psychometryczne na 424 studentkach, używając następujących testów psychologicznych: test Inteligencji SA Wechslera dla dorosłych, skala IPAT-lęk, Reakcje na Sytuacje Codzienne (inna skala lęku), Inwentarz Depresji Becka, Kwestionariusz Relacji Osobistych, Rodzinnych, Społecznych i Formalnych, Test Celu w Życiu, Inwentarz Orientacji Osobistej (miara pozytywnego zdrowia psychicznego), miara osiągnięć uniwersyteckich oraz inwentarz biograficzny.

Z wyników wynika, że żadna różnica nie pojawia się w świetle różnych zmiennych biograficznych, poziomu funkcjonowania intelektualnego i osiągnięć uniwersyteckich. Grupa lękowa wykazywała jednak wyższe poziomy depresji, bardziej kruchą adaptację, niższy poziom pozytywnego zdrowia psychicznego oraz bardziej kruche poczucie celu w życiu. Ustalono zatem, że grupa lękowa była istotnie najbardziej zaburzona, przez hamujący efekt swojego wyższego poziomu lęku.

Drugim celem tego badania było dochodzenie stosowane, składające się z dwóch programów terapeutycznych, mianowicie: programu „redukcja lęku" na próbie ochotniczek lękowych oraz programu „stymulacja" na próbie ochotniczek nielękowych pochodzących z grupy nielękowych, które uczestniczyły w badaniu psychometrycznym. Oba programy zrealizowano za pomocą treningu Audio-Psycho-Fonologicznego.

Program redukcji lęku był pomyślany w funkcji ograniczeń wcześniejszego badania prowadzonego w tym samym kierunku (zob. Peché, 1975, którego dochodzenie potwierdziło efekt redukcji lęku APF). W obecnym badaniu poczyniono kroki, by włączyć grupę odniesienia osób lękowych, czego nie zrobił Peché. Program stymulacji uruchomiono wyłącznie z motywów eksperymentalnych, ponieważ nie udało się wykryć żadnej informacji na temat wcześniejszych badań tego typu (Van Jaarsveld & Du Plessis, 1983).

Dziesięć osób ukończyło program redukcji lęku z testem kontrolnym. Grupa odniesienia lękowych liczyła 12 osób, również ochotniczo będących członkiniami początkowej grupy lękowych złożonej z 40 osób.

Z uwagi na liczbę zaangażowanych osób oszacowania statystyczne przeprowadzono za pomocą testu Wilcoxona, techniki nieparametrycznej.

Wyniki — Program „redukcja lęku"

Redukcja lęku.

Tabela 1. Wyniki uzyskane przez grupę lękową eksperymentalną i grupę lękową odniesienia na skali IPAT-lęk.

Grupa	Wynik średni (Test)	Wynik średni (Podtest)	T	Istotność
Lękowa eksperymentalna (N = 10)	8,1	5,8	5	**
Lękowa odniesienia (N = 12)	7,58	6,58	8,5	–

* statystycznie istotne na poziomie 0,05 — ** statystycznie istotne na poziomie 0,01

Jak widać w Tabeli 1, poziom lęku grupy eksperymentalnej zmniejszył się istotnie, podczas gdy żadna zmiana nie zaszła w grupie odniesienia.

Wzrost poczucia celu w życiu.

Tabela 2. Wyniki uzyskane przez grupę lękową eksperymentalną i grupę lękową odniesienia w Teście Celu w Życiu.

Grupa	Wynik średni (Test)	Wynik średni (Podtest)	T	Istotność
Lękowa eksperymentalna (N = 10)	103,2	111,7	10	*
Lękowa odniesienia (N = 12)	116,1	111,6	13	*

Według wyników Tabeli 2 jasne jest, że grupa lękowa eksperymentalna nie tylko doznała redukcji lęku, lecz że również zwiększyła swoje poczucie celu w życiu, jak zmierzył to Test Celu w Życiu. Dla kontrastu grupa lękowa odniesienia doznała pozornie spadku swojego poczucia celu w życiu.

Poprawione wyniki w teście inteligencji.

Tabela 3. Wyniki uzyskane przez grupę lękową eksperymentalną i grupę lękową odniesienia w Teście Inteligencji SA Wechslera.

Miara	Eksp. Test	Eksp. Podtest	Eksp. T	Eksp. Ist.	Odn. Test	Odn. Podtest	Odn. T	Odn. Ist.
IQ werbalne	110,7	116,4	11	*	112,8	114,1	21	–
IQ niewerbalne	108,9	123,8	2	**	109,3	117,8	0	**
IQ ogólne	110,5	121,7	2	**	111,7	116,9	4,5	**

W przypadku obu grup wyniki IQ niewerbalnego i ogólnego postąpiły istotnie. Interpretacja tych wyników wymaga ostrożności, gdyż istotny postęp może, przynajmniej po części, być przypisywalny uczeniu się. Jednakże fakt, że tylko grupa lękowa osiągnęła istotnie wyższe wyniki w IQ werbalnym, mógł być również rezultatem stymulującego efektu APF, z naciskiem położonym na aktywizację nieodłącznego potencjału komunikacji.

Wzrost poziomu pozytywnego zdrowia psychicznego.

Tabela 4. Wyniki uzyskane przez grupę lękową eksperymentalną w Inwentarzu Orientacji Osobistej (IOP).

Skala	Wynik średni (Test)	Wynik średni (Podtest)	Istotność
Gospodarowanie czasem (GC)	12,4	16,4	**
Wsparcie wewnętrzne (WW)	66,4	77,9	**
GC + WW	78,8	93,9	**

Według danych Tabeli 4 ewidentne jest, że grupa lękowa eksperymentalna nie tylko doznała spadku lęku, lecz że również poprawiła swój poziom pozytywnego zdrowia psychicznego. Osoby z tej grupy będą odtąd wykorzystywać swój czas bardziej konstruktywnie (istotny postęp w Gospodarowaniu Czasem) i będą funkcjonować bardziej zgodnie ze swoimi wewnętrznymi pragnieniami i motywacjami (istotny postęp we Wsparciu Wewnętrznym). (Ze względów praktycznych nie było możliwe włączenie tego testu do podtestu grupy lękowej odniesienia.)

Niemierzalny wpływ na osiągnięcia uniwersyteckie.

Tabela 5. Średnie wyniki na egzaminach śródrocznych i końcoworocznych uzyskane przez grupy lękowe eksperymentalną i odniesienia.

Grupa	Egzamin śródroczny	Egzamin końcoworoczny	T	Istotność
Lękowa eksperymentalna	69,10%	68,00%	31,5	–
Lękowa odniesienia	57,60%	59,30%	–	–

Pomimo spadku lęku i poprawy celu w życiu ewidentne jest, że osiągnięcia uniwersyteckie pozornie nie zostały zmienione przez program redukcji lęku, choć poprawę zapamiętywania zasygnalizowało kilka osób.

Wyniki programu „stymulacja" z osobami nielękowymi

Zważywszy że grupa nielękowa prawdopodobnie nie miała jawnych problemów psychologicznych, a program stymulacji stanowił warunek czysto eksperymentalny, podtest oferował sposobność oceny zakresu, w jakim nieodłączne potencjały mogły zostać zaktywizowane za pomocą muzyki filtrowanej. Test inteligencji oraz miara pozytywnego zdrowia psychicznego (IOP) zostały w konsekwencji użyte w fazie podtestu.

Ze względów praktycznych nie było możliwe utworzenie grupy nielękowej odniesienia, a grupa nielękowa eksperymentalna została więc porównana wyłącznie z samą sobą.

Odnotowano następujące wyniki:

Lepsze wyniki w teście inteligencji.

Tabela 6. Średnia wyników uzyskanych przez grupę nielękową eksperymentalną w Teście Inteligencji SA Wechslera.

Miara	Wynik średni (Test)	Wynik średni (Podtest)	T	Istotność
IQ werbalne	112,4	116,1	20,5	*
IQ niewerbalne	111,6	123,1	9	**
IQ ogólne	112,8	121	10,5	*

Podobnie jak w przypadku grup lękowych eksperymentalnej i odniesienia, interpretacja tych wyników wymaga ostrożności. Choć bowiem ewidentny jest istotny wzrost wyników IQ werbalnego, niewerbalnego i ogólnego, nie należy lekceważyć wpływu uczenia się przez ponowne przystąpienie do testu.

Podwyższony poziom pozytywnego zdrowia psychicznego.

Tabela 7. Wyniki uzyskane przez grupę nielękową eksperymentalną w Inwentarzu Orientacji Osobistej.

Skala	Wynik średni (Test)	Wynik średni (Podtest)	T	Istotność
Gospodarowanie czasem (GC)	16,29	18,64	6	**
Wsparcie wewnętrzne (WW)	74,21	79,64	24	–
GC + WW	90,5	98,14	20	*

Najbardziej entuzjazmującym odkryciem tej części badania było to, że nawet grupa osób nielękowych uzyskała istotnie wysoki poziom pozytywnego zdrowia psychicznego.

Badanie kontrolne

Pomimo pozytywnych wyników zaraportowanych powyżej, względy związane z badaniami i skupione na osobie prowadziły następnie do badania kontrolnego, jakby miało ono uzdolnić eksperymentatora do oceny realnego znaczenia domniemanych korzystnych wyników zaraportowanych powyżej. Okres od testu początkowego do oceny kontrolnej wynosił 14,3 miesiąca. Wszystkie osoby, które wzięły udział w programie redukcji lęku, były dostępne dla badania kontrolnego. Grupa lękowa odniesienia składała się z dziewięciu osób z pierwotnej grupy lękowej 40 ochotniczo uczestniczących studentów.

Wyniki grup lękowych eksperymentalnej i odniesienia

Utrzymanie poziomu redukcji lęku.

Tabela 8. Wyniki uzyskane przez grupę lękową eksperymentalną i grupę lękową odniesienia na skali IPAT-Lęk.

Grupa	Test początkowy	Test kontrolny	T	Istotność
Lękowa eksperymentalna (N = 10)	8,1	6,5	4	*
Lękowa odniesienia (N = 9)	7,58	6,33	5	*

Według wyników wydawałoby się, że obie grupy uzyskały redukcję swojego poziomu lęku. W przypadku grupy lękowej eksperymentalnej redukcja lęku jako konsekwencja programu redukcji lęku została utrzymana.

Utrzymanie progresji poziomu pozytywnego zdrowia psychicznego dla grupy lękowej eksperymentalnej.

Tabela 9. Wyniki uzyskane przez grupę lękową eksperymentalną i grupę lękową odniesienia w Inwentarzu Orientacji Osobistej.

Skala	Eksp. Test pocz.	Eksp. Test kontr.	Eksp. T	Eksp. Ist.	Odn. Test pocz.	Odn. Test kontr.	Odn. T	Odn. Ist.
Gospodarowanie czasem (GC)	12,4	16	1	**	14,5	15,2	21	–
Wsparcie wewnętrzne (WW)	66,4	77	3	–	72,9	74,5	31	–
GC + WW	78	93	3	*	87,4	89,6	23,5	–

Stwierdza się, że członkinie grupy lękowej eksperymentalnej utrzymały swój poziom pozytywnego zdrowia psychicznego, podczas gdy grupa lękowa odniesienia nie zaznała mierzalnego rozwoju osobowości od oceny początkowej. Wyniki te zostały potwierdzone ponadto przez dodatkowe informacje ze specjalnego kwestionariusza kontrolnego.

Wyniki grup nielękowych eksperymentalnej i odniesienia

Grupa nielękowa eksperymentalna obejmowała wszystkie osoby, które wzięły udział w programie stymulacji, z wyjątkiem dwojga z nich, które ukończyły studia wcześniej. Grupa odniesienia składała się z ochotników z pierwotnej grupy nielękowej 40 osób i liczyła ich 11. Jedynie Inwentarz Orientacji Osobistej został użyty jako test kontrolny. Uzyskano następujące wyniki:

Tabela 10. Wyniki uzyskane przez grupę nielękową eksperymentalną i grupę nielękową odniesienia w Inwentarzu Orientacji Osobistej.

Skala	Eksp. Test pocz.	Eksp. Test kontr.	Eksp. T	Eksp. Ist.	Odn. Test pocz.	Odn. Test kontr.	Odn. T	Odn. Ist.
Gospodarowanie czasem	16,3	17,6	16	–	18,3	16,8	2,5	*
Wsparcie wewnętrzne	75,7	84,5	13	**	75,9	79,2	8,5	–
GC + WW	92,1	102,2	10	**	94,2	95,9	17	–

(Grupa nielękowa eksperymentalna: N = 13; grupa nielękowa odniesienia: N = 11.)

Według Tabeli 10 ewidentne jest, że grupa nielękowa eksperymentalna poprawiła istotnie swój poziom pozytywnego zdrowia psychicznego, podczas gdy grupa nielękowa odniesienia nie zyskała istotnie na rozwoju osobistym. Ponownie kwestionariusz kontrolny przyniósł dodatkowe potwierdzenie świadectwem.

Znaczenie dwóch wdrożonych dochodzeń

Podsumowując, stosują się następujące stwierdzenia:

Wyniki ukazały wartość treningu Audio-Psycho-Fonologii w terapeutycznym podejściu do lękowych studentek pierwszego roku.
Wyniki ukazały, że pozornie zrównoważone nielękowe studentki pierwszego roku mogą być stymulowane za pomocą Audio-Psycho-Fonologii i uzyskać istotną poprawę swojego poziomu pozytywnego zdrowia psychicznego mierzonego IOP.
Jako środek oceny treningu APF oraz jako punkt wyjścia do opracowania bardziej odpowiednich narzędzi, dobór testów psychologicznych zadziałał względnie skutecznie.
Procedury związane z dwoma programami terapeutycznymi uwypukliły pewne niedostatki i podkreśliły również konieczność dalszych badań (Van Jaarsveld & Du Plessis, 1983).

4. Porównawcze studium wyników na lękowych uczniach szkoły podstawowej

4.1 Wprowadzenie

W pełni świadomi trudności związanej z wykazaniem wyjątkowych efektów szczególnego typu interwencji terapeutycznej, badacze nie mogli być w pełni usatysfakcjonowani, dopóki wszystkie rygorystyczne kryteria i środki ostrożności wyliczone przez Kazdina (1986), Parloffa (1986), Krupnicka i in. (1986) oraz innych nie zostały zebrane w sposób zadowalający, by wykazać wyjątkowy wkład treningu APF w zapowiadane pozytywne wyniki. Poza tym wyniki dotyczące lęku zostały uzyskane wyłącznie ze studentami płci żeńskiej. Żadne badanie nie zostało przeprowadzone na lękowych dzieciach. Porównawcze studium wyników podjęto na grupie lękowych dzieci, uczniów szkoły podstawowej (Du Plessis & Van Jaarsveld, 1988). Naszym zamiarem było uniknięcie niedostatków metodologicznych wcześniejszych studiów wyników poprzez porównanie wyników APF z wynikami podejścia znanego leczenia alternatywnego oraz z wynikami nieleczonej grupy odniesienia, używając pacjentów niepozyskanych, upewniając się, że procedury leczenia były prowadzone zgodnie z planem, przeprowadzając badanie kontrolne i wreszcie poszukując możliwych różnic wynikających z kompetencji terapeuty jako czynnika kontaminacji.

4.2 Metoda

Osoby. Po uzyskaniu zgody Wydziału Edukacji Transwalu na projekt zebrano osoby na zasadzie niepozyskiwania. Za pomocą listy wskaźników lęku wyprowadzonej z DSM III (1980) 40 uczniów języka afrikaans, od Std 1 do Std 3, zostało zidentyfikowanych przez ich nauczycieli jako „napięci". Osoby pochodziły z pięciu szkół podstawowych afrikaans-średnich w Potchefstroom. Osoby rozdzielono na trzy grupy. Selekcję Grupy 1 (grupa w audio-psycho-fonologii) ustalono według codziennej dostępności dzieci i ich matek na okres trzech tygodni podczas wakacji szkolnych w środku roku. Dwanaścioro dzieci i matek zostało włączonych do tej grupy. Z powodu choroby Grupa 1 została ostatecznie zredukowana do 10 dzieci. Ponieważ sześcioro z 28 pozostałych dzieci nie mogło być dostępnych na czas trwania projektu, Grupy 2 i 3 wybrano losowo spośród 22 pozostałych. Z powodu ubytku jeszcze trojga osób (dwoje z powodu choroby i jedno przez rezygnację z programu Terapia Alternatywna) Grupy 2 i 3 składały się ostatecznie z 9 i 10 członków.

Narzędzia pomiarowe. Ocenę psychometryczną przeprowadzono indywidualnie. Dotyczyła ona lęku, czynników osobowości, potencjału poznawczego, funkcjonowania rodzinnego oraz zdolności słuchania zdefiniowanej przez Tomatisa (1972). Różni autorzy podnieśli kwestię użyteczności badania wyników w psychoterapii dziecka w takim stopniu, w jakim wystarczająca informacja o rozwoju dziecka nie była ustalona (Phillips, 1987; Werry & Aman, 1980). Postanowiono więc ocenić cechy kliniczne dzieci za pomocą ustrukturyzowanych wywiadów z ich matkami.

Inwentarz Znaku-Stanu Lęku dla Dziecka (STAIC) (Spielberger, Edwards, Lushene, Montuori & Platzek, 1973) został użyty do pomiaru lęku, gdyż uchodzi za jeden z najlepszych przyrządów oceny w wykrywaniu lękowego dziecka (Eason, Finch, Brasted & Saylor, 1985). Druga i odrębna miara lęku, Skala Lęku Dziecka (CAS) (Gillis, 1980), również została włączona. To narzędzie daje pojedynczy wynik i jak STAIC okazuje się adekwatne co do swoich właściwości psychometrycznych.

Jako miara czynników osobowości włączona została południowoafrykańska wersja Kwestionariusza Osobowości Dziecka Portera i Cattella, zaadaptowanego i wystandaryzowanego przez Du Toit i Madge’a (1981). To narzędzie daje wyniki na 14 głównych czynnikach osobowości, z których każdy jest przedstawiony jako bipolarne kontinuum. Test jest odpowiedni dla dzieci od 8 do 13 lat.

Potencjał poznawczy oceniono za pomocą Indywidualnej Skali Seniora Południowoafrykańskiego (SSAIS) (Madge, 1986). Zdolność słuchania, mierzona Testem Słuchania Tomatisa (Tomatis, 1973), została przeprowadzona przez dyplomowanego audiologa.

Funkcjonowanie rodzinne zmierzono za pomocą Przyrządu Oceny Rodzinnej (FAD) (Epstein, Baldwin & Bishop, 1983). To narzędzie ocenia właściwości organizacji i strukturyzacji wewnątrz grupy rodzinnej, tak samo jak tryby transakcji między członkami tej samej rodziny, które okazały się rozróżniać rodziny zdrowe od chorych. Zidentyfikowano sześć wymiarów, mianowicie: rozwiązywanie problemów, komunikacja, role, wrażliwość uczuciowa, zaangażowanie uczuciowe i kontrola zachowania, a także globalną miarę zdrowia lub patologii rodziny, zwaną Funkcjonowaniem Ogólnym. Gdy było to możliwe, ta ocena była uzupełniana przez oboje rodziców.

4.3 Programy terapeutyczne

Grupa 1: Program Audio-Psycho-Fonologiczny (APF). Program był ustrukturyzowany według zwykłych wytycznych Tomatisa (Tomatis, 1978). Dzieci i ich matki były wystawiane przez łącznie 103 półgodzinne sesje stymulacji słuchowej za pomocą Ucha Elektronicznego, przez trzy kolejne tygodnie podczas wakacji szkolnych w środku roku. Matki były zgromadzone w oddzielnej sali leczenia i były stymulowane przez 100 sesji muzyki filtrowanej. Podobieństwo prezentacji pomocy Grupom 1 i 2 (z wyjątkiem specyficznych informacji stosujących się do członków Grupy 1) jest omawiane przy Programie Terapia Alternatywna.

Grupa 2: Program Terapia Alternatywna (PTA). Podjęto decyzję o porównaniu APF z bardziej konwencjonalną formą krótkiej pomocy dla dzieci i rodziców, taką jak opisują w głównych zarysach Weinberger (1971) oraz Leventhal i Weinberger (1975). W konsekwencji PTA został ustrukturyzowany na sesje wspólne matka-dziecko, sesje indywidualne z dziećmi oraz sesje pomocy grupowej dla matek i dzieci razem, by podnieść efekt tego krótkoterminowego programu leczenia.

Sesje wspólne składały się z dyskusji wokół wyników oceny, problemów zgłaszanych przez rodziców oraz dynamik relacyjnych matka-dziecko obserwowanych podczas sesji. W sesjach indywidualnych dzieci problemy były omawiane otwarcie. Technika redukcji lęku, Przewodnik Leunera Wyobrażeń Uczuciowych (Leuner, Horn & Klessmann, 1983), była również stosowana, gdy było to stosowne, zarazem jako diagnostyka i jako terapeutyka. Pomoc grupowa dla dzieci obejmowała ćwiczenia mające na celu promowanie spójności i komunikacji grupy. Pomoc grupowa rodziców była skupiona na relacjach rodzic-dziecko.

By zrównoważyć intensywną ekspozycję Grupy 1 na stymulację słuchową, liczba sesji pomocy wyniosła średnio 28 dla Grupy 2 i 23 dla Grupy 1. Aby utrzymać integralność leczenia, ważny warunek skutecznego badania wyników (Kazdin, 1986), obaj terapeuci byli zaangażowani w każdy program terapeutyczny i konsultowali się regularnie, na zmianę, na temat postępu i prowadzenia pacjentów, by w ten sposób uniknąć rozbieżności między ustalonymi procedurami APF a strategiami krótkoterminowymi PTA.

Grupa 3: Grupa odniesienia. Między testem a podtestem żadna interwencja nie była wykonywana na tej grupie. Kurs technik czytania oraz krótka pomoc grupowa zostały zaproponowane po podteście.

Procedura. Dzieci zostały zidentyfikowane w szkole. Uzyskano zgodę i współpracę rodziców, a po nich indywidualną ocenę, przydział do trzech grup i przeprowadzenie programów terapeutycznych. Podtest nastąpił po zakończeniu programu. Po trzech miesiącach ponowną ocenę IQ skojarzono z kwestionariuszem kontrolnym wypełnionym przez matki Grup 1 i 2.

4.4 Równoważność ocen grupowych przed leczeniem

Porównywalne funkcjonowanie między trzema grupami, w zakresie poziomu lęku, osobowości, funkcjonowania poznawczego i rodzinnego oraz zdolności słuchania, było niezbędne do oceny efektu programów terapeutycznych.

Oba kwestionariusze lęku raportowały znikome różnice płci i grupy. Średnie wyniki, oceniane według norm amerykańskich, wskazywały, że dzieci znały co najmniej poziom lęku powyżej średniej. Średnie wyniki, dla wszystkich grup razem, dawały sumarycznie 9,8 (CAS), 40,0 (znak lęku, STAIC) i 32,0 (stan lęku, STAIC).

Trzy grupy osiągnęły średni poziom funkcjonowania poznawczego (średnia ogólna IQ: 106,0). Wyłaniała się jedna jedyna statystycznie istotna różnica, mianowicie wykonanie Rysunku, w którym Grupa 2 uzyskała istotnie niższy wynik niż Grupy 1 i 3.

Grupa 2 uzyskała istotnie wyższy wynik niż Grupy 1 i 3 w czynnikach osobowości B, I, J i O, ujawniając, że Grupa 2 była inteligentniejsza, o chłodnej głowie, sceptyczna i spokojna. W Q4 Grupa 2 uzyskała istotnie wyższy wynik niż Grupa 3, ujawniając, że miała tendencję do bycia bardziej zdeterminowaną i bardziej sfrustrowaną niż Grupa 3, lecz nie bardziej niż Grupa 1.

Interakcja rodzinna nie wskazała różnic między grupami.

Cechy kliniczne są pokazane w Tabeli 1. Grupa jako całość mogła być scharakteryzowana jako grupa dzieci w okresie latencji, języka afrikaans, o średnim wieku 10,3 roku, złożona z 58,6% chłopców i 41,4% dziewcząt.

Tabela 1. Cechy kliniczne osób.

Cecha	Grupa 1	Grupa 2	Grupa 3
Liczba	10	9	10
Płeć męska	4	7	6
Płeć żeńska	6	2	4
Średni wiek	10,2	10,3	10,6
Kolejność urodzenia: najstarsze	3	5	4
drugie	3	2	5
inne	4	2	1
Rodzina pochodzenia: dziecko biologiczne	9	8	10
dziecko adoptowane	1	1	0
Rozwój: komplikacje przy porodzie	0	1	1
poród przedwczesny	3	2	0
cesarskie cięcie	1	3	0
Więź uczuciowa matka-dziecko: doświadczenie natychmiastowe	6	3	8
odroczone	4	5	3
Główna opieka (3 pierwsze lata): matka	6	6	6
substytut	4	3	4
Normalny rozwój: języka	9	8	8
kontroli motorycznej	10	6	7
Lateralizacja (ręka, oko, stopa): pełna prawa	8	8	9
dominacja mieszana	1	1	0
pełna lewa	1	0	1
Lateralizacja słuchowa: prawa	4	1	2
lewa	4	8	8
Poziom aktywności (wczesne dzieciństwo): normalny	8	3	6
nadpobudliwy	0	2	4
Problemy rozwojowe: lęki	7	6	3
moczenie nocne	3	1	1
jąkanie	3	2	2
tendencja do wycofania	6	5	3
brak pewności siebie	6	5	3
objawy psychosomatyczne	2	0	2
nerwowy, napięty	1	0	0
depresja	1	0	0
potwierdzona dysfunkcja neurologiczna	0	2	1
Relacje rodzicielskie: względnie zadowalające	6	2	6
problematyczne (np. komunikacja)	2	4	2
rodzice w separacji lub rozwiedzeni	3	4	1
drugie małżeństwo	1	1	1
samobójstwo ojca	1	0	0
samobójstwo matki	0	1	0
śmierć matki	0	0	1
śmierć ojca	0	0	1
Relacja matka-dziecko: względnie zadowalająca	1	1	6
trudności (np. nadopiekuńczość)	8	8	4
odrzucenie matczyne	1	0	0
Relacja ojciec-dziecko: względnie zadowalająca	4	2	5
trudności (np. komunikacja)	6	7	5
Relacja dziecko-rodzeństwo: względnie zadowalająca	0	5	8
konflikt obciążony, stresujący	10	4	2
Osiągnięcia szkolne: zgodne z potencjałem poznawczym	6	4	6
gorsze niż przewidywano	4	5	5
nieobecność lub powtarzanie klasy	1	1	1
Trudności w uczeniu się: problemy percepcji	3	4	2
problemy z czytaniem	4	5	6
problemy z pisaniem	4	3	4
problemy z koncentracją	0	3	1
trudności w matematyce	0	0	2

Jak pokazuje Tabela 1, wyniki uwypuklają liczne aspekty związane z lękiem dziecka. Po pierwsze, uderzające odkrycie ujawniło, że wiele (41,3%) było najstarszymi dziećmi. Lecz zgodnie z wnioskami zaraportowanymi przez Werry’ego i Amana (1980), Gittelman (1986) nalegał na fakt, że relacja między lękiem a kolejnością urodzenia nie została dobrze udokumentowana w badaniach klinicznych. Istotne osobliwości w historii rozwoju przedstawiały: 37,7% mających trudności przy porodzie, od porodu przedwczesnego (17,2%) i komplikacji porodu (6,8%) aż po poród przez cesarskie cięcie (13,7%). 41,3% matek miało odroczoną więź uczuciową. Jakieś 41,3% dzieci miało opiekę substytucyjną podczas swoich najwcześniejszych lat.

Większość dzieci przejawiała lateralizację oraz normalny rozwój języka i motoryki, lecz 20,6% było nadpobudliwych. Wiele zaznało problemów rozwojowych, takich jak: lęki (55,1%), brak pewności siebie (51,7%) i tendencja do wycofania (48,2%). Trudności rodzinne obejmowały 37,5% rodziców rozwiedzionych, których zaburzający efekt jest szeroko uznany (King i Kleemeier, 1983). W nienaruszonych domach notowano nadopiekuńczość ze strony 68,9% matek, podczas gdy problemy ojciec-dziecko raportowało 62% ojców. Zważywszy że dzieci w okresie latencji są szczególnie zamknięte wobec rodzica tej samej płci (Greenspoon, 1981), poczucie bezpieczeństwa dziecka będzie odpowiednio zmniejszone w razie nadmiernego konfliktu. Stresujące relacje z rodzeństwem raportowało 55,1% dzieci.

Wyniki szkolne poniżej możliwości, z powodu trudności w uczeniu się, takich jak czytanie, pisanie i problemy percepcji, raportowało 44,8% dzieci. Wcześniejsze interwencje przedstawiały zajęcia wyrównawcze dla 41,3%, terapię zajęciową dla 22,2% oraz zajęcia doskonalące w czytaniu dla 20,6%.

Choć prawdopodobnie zabarwione subiektywizmem matki i ograniczone brakiem informacji o kapitale emocjonalnym dziecka, cechy kliniczne potwierdziły, że trudności rozwojowe były rozłożone równomiernie między trzema grupami.

Dochodzenie audiometryczne potwierdziło równoważność słuchania grup przed leczeniem. Tylko trzy wyniki spośród 66 możliwych w Teście Słuchania dzieci różniły się istotnie: Grupa 1 zdobyła więcej punktów niż Grupa 3 na jednej częstotliwości (8000 Hz, ucho lewe, przewodnictwo powietrzne) i więcej niż Grupa 2 (1500 Hz, ucho lewe, przewodnictwo kostne). Grupa 2 odnotowała więcej zamknięć selektywności na jednej częstotliwości (2000 Hz, ucho prawe) niż dwie pozostałe grupy.

Test Słuchania matek ujawnił tylko dwie istotne różnice międzygrupowe: matki Grupy 1 osiągnęły wyższe wyniki ostrości niż Grupa 3 na jednej częstotliwości (250 Hz, ucho lewe, przewodnictwo powietrzne), a Grupa 2 osiągnęła wyższy wynik na jednej częstotliwości (750 Hz, ucho lewe, przewodnictwo powietrzne). Równoważność grupowa przed leczeniem była zatem potwierdzona dla wszystkich zmiennych.

Tabela 2. Średnie wyniki Testu i Podtestu, uzyskane w CAS i STAIC przez Grupy 1, 2 i 3.

Narzędzie	Test M	Test E	Podtest M	Podtest E	Istotność*
Grupa 1 — CAS	9,6	4,5	7,6	3,1	0,027 **
STAIC (Znak L.)	42,8	6,8	32,9	7,3	0,001 **
STAIC (Stan L.)	32,8	7,5	27,6	6,5	0,011 **
Grupa 2 — CAS	11	3,9	11,3	8,01	–
STAIC (Znak L.)	41,2	6,8	37,1	6,8	0,017 **
STAIC (Stan L.)	30,7	5,3	28,1	4,9	0,242
Grupa 3 — CAS	8,4	4,5	7,7	5,5	0,523
STAIC (Znak L.)	37,2	9,3	37,6	7,3	0,762
STAIC (Stan L.)	31,3	6,2	30	5,4	0,562

* Próba istotności dwustronnej — ** Próg istotności: 0,5

4.5 Wyniki programów terapeutycznych

Program komputerowy SAS (1985) został użyty, po pierwsze, do obliczenia analizy wariancji w ustalaniu równoważności grupowej przed leczeniem. Gdy znaleziono różnice, test Tukeya został użyty do ustalenia, gdzie te różnice międzygrupowe były zlokalizowane. Po drugie, różnice wewnątrzgrupowe, między testem a podtestem, oceniono za pomocą testu t dla grup konkurujących. Różnice wewnątrzgrupowe poddano testowi Tukeya, by ustalić, jak porównać je między grupami. Macierzysty kwestionariusz kontrolny i kompetencję terapeuty przeanalizowano nieparametrycznie.

Redukcja lęku. Wnioski są raportowane w Tabeli 2. Według Tabeli 2 ewidentne jest, że statystycznie istotną redukcję lęku uzyskała Grupa 1, zarazem w CAS i STAIC, Grupa 2 jedynie na znaku lęku, a żadna redukcja lęku nie była ewidentna w Grupie 3. Tak więc główny cel programu APF został osiągnięty z Grupą 1, podczas gdy program terapii alternatywnej miał mniejszy wpływ.

Poprawione funkcjonowanie osobowości. Grupa 1 dokonała czterech statystycznie istotnych zmian w kierunku pozytywnym. Zgodnie z normami (Du Toit & Madge, 1981) stała się naprawdę flegmatyczna (wynik średni: 2,8 w czynniku D), uległa (wynik średni: 2,1 w czynniku E), bardziej zamknięta aż do „naiwności" (wynik średni: 3,7 w czynniku N) i spokojna (wynik średni: 2,7 w czynniku G). Wyniki wskazywały na poprawioną relację matka-dziecko i zwiększony spokój, potwierdzając hipotezy Tomatisa na temat efektów stymulacji za pomocą filtrowanego głosu macierzyńskiego.

Grupa 2 osiągnęła istotnie niższy wynik w czynniku O, potwierdzając tym samym zmniejszenie znaku lęku w STAIC. Żadna zmiana związana z oczekiwaniami leczenia nie zaszła w Grupie 3.

Poprawione funkcjonowanie poznawcze. Ponowienie testu trzy miesiące po zakończeniu programu wskazało pięć statystycznie istotnych zmian wewnątrzgrupowych w Grupach 1 i 2. Dla Grupy 1 Słownictwo, Wykonanie Rysunku i IQ niewerbalne wzrosły istotnie. Dla Grupy 2 Wykonanie Rysunku i IQ niewerbalne wzrosły istotnie. Żadna zmiana nie pojawiła się w Grupie 3.

Ogólny efekt praktyki nie może być jedynym wyjaśnieniem tych postępów, tak samo jak zmiany, która zaszła tylko w Grupach 1 i 2. Można było zatem wywnioskować, że obie grupy odniosły korzyść z programów, ponieważ poprawiły swoją orientację wzrokową i zdolność do logicznego myślenia (zwiększone wyniki w Wykonaniu Rysunku). Ponadto Grupa 1 zamanifestowała wzrost zdolności uczenia się i bogactwa ideacji (zwiększone wyniki w Słownictwie), być może jako konsekwencja stymulacji przez muzykę i język.

Krzywe Testu Słuchania, test i podtest, są pokazane na Rysunkach 1 i 2. Krzywe uszu lewych i prawych dzieci i matek Grupy 1 są przedstawione, oraz tylko krzywe uszu prawych dla Grup 2 i 3, ponieważ funkcjonowanie ucha prawego jest najważniejsze w APF.

Rysunek 1: średnie ostrości, przed- i po-leczeniowe, w przewodnictwie powietrznym i kostnym w Teście Słuchania dla Grup 1, 2 i 3 — DZIECI.

Jak pokazuje Rysunek 1, Test Słuchania dzieci wskazuje istotne postępy w wynikach ostrości na pięciu częstotliwościach i istotne przesunięcie lateralności słuchowej ku uchu prawemu w Grupie 1. Zyski uzyskano w kierunku zapowiedzianym przez Tomatisa, mianowicie wzrost zdolności do rozróżniania najwyższych częstotliwości spektrum dźwiękowego, wskazujący na zwiększoną receptywność w kierunku komunikacji i wyjaśniający być może wzrost uległości w CPQ.

Dwie różnice międzygrupowe były istotne. Grupa 1 osiągnęła wyższe wyniki ostrości niż Grupa 3 w przewodnictwie powietrznym, ucho prawe, na 8000 Hz, oraz w przewodnictwie kostnym, ucho prawe, na 4000 Hz, przewyższając również istotnie Grupę 2 na tej częstotliwości.

Rysunek 2: średnie ostrości, przed- i po-leczeniowe, w przewodnictwie powietrznym i kostnym w Teście Słuchania dla Grup 1, 2 i 3 — MATKI.

Jak pokazuje Rysunek 2, ocena po leczeniu wskazywała, że matki Grupy 1 miały istotnie poprawione wyniki ostrości, co pociąga za sobą zwiększone postrzeganie bodźców słuchowych, dla 23 częstotliwości w przewodnictwie powietrznym i kostnym, szczególnie w strefie częstotliwości wysokich. Zyski po leczeniu obejmowały krzywe wznoszące się, odpowiadające idealnej krzywej audiometrycznej „ucha muzycznego" opisanej przez Tomatisa. Zyski w postrzeganiu wysokich częstotliwości wskazywały na zwiększoną wolę słuchania, wyjaśniając być może wzrost macierzyńskiego zaangażowania uczuciowego w FAD. W Grupie 2 pojawiły się tylko trzy istotne postępy w wynikach ostrości i tylko jeden w Grupie 3. Z 13 istotnymi różnicami międzygrupowymi Grupa 1 regularnie osiągała wyższe wyniki ostrości słuchowej niż Grupy 2 i 3.

Macierzysty kwestionariusz kontrolny. Wyniki obserwacji kontrolnej na przestrzeni trzech miesięcy wskazały stałe postępy. Większość matek (88%) uznawała, że ich własne funkcjonowanie było lepsze lub znacznie lepsze, podczas gdy 94% zauważało, że ich dziecko funkcjonuje lepiej lub znacznie lepiej. Cała grupa stwierdziła lepsze lub znacznie lepsze zrozumienie i ujęcie problemu dziecka. Pozostające problemy obejmowały nadopiekuńczość, u 26% matek, oraz obawę (u 21%) o negatywne skutki konieczności pozostawienia większej swobody swojemu dziecku. Znamiennie, większość matek Grupy 1 zasygnalizowała zyski dziecka na płaszczyźnie komunikacji.

Obserwacje terapeuty. By uczynić bardziej wyraźnymi implikacje wyników, obserwacje dotyczące dzieci Grupy 1 zostały krótko odnotowane. Dzieci stawały się coraz bardziej entuzjastyczne, szczególnie podczas fazy filtrowanego głosu macierzyńskiego. Gadatliwość, łagodność, intensywniejszy śmiech i uwzględnianie wskazówek rodzicielskich były znamienne. Podczas fazy sonicznego porodu muzycznego pewna dziewczynka nieco się cofnęła w rozwoju, z dziecięcym językiem i ssąc kciuk, lecz w ciągu kilku dni odzyskała zachowanie odpowiednie do swojego wieku. W fazie stymulacji audio-wokalnej dzieci stawały się coraz bardziej pomysłowe; na przykład bawiły się bardziej konstruktywnie między rówieśnikami, dołączały do innych i próbowały nowych zajęć, jak jogging.

Kompetencja terapeuty. Fakt rozdzielenia dzieci na grupy prowadzone przez jednego terapeutę na każdy program ujawnił, że grupa prowadzona przez terapeutę 1 stała się istotnie bardziej ekstrawertyczna, śmiała i panująca nad sobą. Matki tych dzieci zrobiły istotnie większe postępy w rozwiązywaniu problemów, w reaktywności uczuciowej i w funkcjonowaniu ogólnym. Grupa APF terapeuty 2 stała się istotnie bardziej „o chłodnej głowie". Dla grupy PTA pojawiła się jedna jedyna istotna różnica: grupa prowadzona przez terapeutę 2 stała się istotnie spokojniejsza.

4.6 Wnioski

Nasze wyniki zwalidowały podstawowe przesłanki APF w kilku wymiarach: stymulacja słuchowa według przepisanego trybu doprowadziła do redukcji lęku, do wysubtelnienia poznawczego, do lepszego słuchania u matek i dzieci, do dowartościowanej komunikacji matka-dziecko, do zwiększonego zaangażowania uczuciowego i do wyklarowania roli matki. Zważywszy że interakcja werbalna między terapeutami a pacjentami była taka sama poprzez obie metody, okazało się, że czynnikiem specyficznie odpowiedzialnym za zmiany w Grupie 1 mógł być filtrowany głos macierzyński, działający prawdopodobnie w redukcji lęku i jako środek sprzyjający komunikacji. Efekt słuchania muzyki filtrowanej również wywołał zmiany w krzywych słuchania matek i zwiększył skłonność matek do komunikowania się. Oznaki poprawy zachowania odpowiedniego do wieku, jak wzrost dobrej woli, by słuchać i być posłusznym wskazówkom rodzicielskim, oraz wzmożone oznaki niezależności i pewności siebie, były klinicznie istotne.

Wyniki rozszerzały na dziecko w okresie latencji efekt redukcji lęku przez stymulację słuchową wykazany u dorosłego (Van Jaarsveld & Du Plessis, 1988). Jednakże znaczenie wyników może być ograniczone przez niedostatki koncepcji. Po pierwsze, APF była porównywana z programem terapii alternatywnej, który nie miał odpowiedniego zarejestrowanego dorobku badawczego dla wszystkich swoich komponentów. Po drugie, obiektywność oceny była ograniczona z powodu braku wystandaryzowanej listy weryfikacji zachowania dziecka (np. Quay & Peterson, 1983) i odpowiednich miar fizjologicznych, takich jak użyli Zaichkovsky i Zaichkovsky (1984), nieadekwatnej i niezależnej klasyfikacji zachowań oraz ograniczonego interwału czasowego dla obserwacji kontrolnej. Na szczęście te niedostatki koncepcji zostaną przekroczone w przyszłych badaniach na większych próbach.

Niemniej wyniki przemawiają za nowym podejściem krótkoterminowym do redukcji lęku, opartym na treningu słuchowym z Uchem Elektronicznym. Jest ono stosowalne do grup i przez to ma rozsądny koszt, co jest ważne w erze o ograniczonych zasobach terapeutycznych i z narastaniem stresu i lęku u dziecka (Du Plessis & Van Jaarsveld, 1988).

5. Dyskusja

10 badań omówionych w tym przeglądzie obejmuje badania statystyczne, badania kontrolne i studium przypadku wykorzystujące jako osoby: dzieci, studentów i dorosłych. Badane aspekty obejmują: lateralność, jąkanie, upośledzenie umysłowe, lęk i depresję. Badania te ukazują pozytywne wyniki, nawet gdy zastosowano rygorystyczne kryteria i środki ostrożności metodologiczne. Ustalono świadectwo, że nie tylko lękowe studentki i uczniowie, lecz również nielękowe i dobrze zrównoważone studentki mogą być stymulowani treningiem APF, by uzyskać istotną poprawę funkcjonowania swojej osobowości.

Reaktywacja „słuchania" (zdefiniowanego przez Tomatisa) wnosi, według teorii APF, znaczący wkład w tę poprawę. Słuchanie oznacza różnicowanie i integrację wrażeń w percepcje, to znaczy nadawanie sensu z początku surowym i nieokreślonym doświadczeniom zmysłowym. Słuchanie wymaga mobilizacji świadomości siebie; jest dla Tomatisa nieodzowne, by dojść do urzeczywistnienia siebie. Kluczem procesu słuchania, według Tomatisa, jest motywacja, pragnienie komunikowania się, biorące swój początek „in utero". To pragnienie zjednoczenia się z matką, a później zintegrowania ojca, służy jako podżegacz do nadawania znaczenia surowym i nieokreślonym doświadczeniom zmysłowym słyszenia. W konsekwencji Tomatis wiąże więc jakość neuropsychologicznego procesu słuchowego z jakością różnicowania i integracji przez dziecko jego pierwszych wzorców uczenia się, matki i ojca. Ucho prawe, ucho kierujące, jest wyznaczone do wykonywania większości funkcji kontroli słuchania i precyzyjnego języka. Matka jest postrzegana po „lewej", a ojciec po „prawej". (W terminach procesów neuropsychologicznych „lewa" pociąga za sobą półkulę prawą, a „prawa" pociąga za sobą półkulę lewą.)

Badania Wissinga na Uniwersytecie w Potchefstroom (Wissing, 1978; Wissing i Guse, 1990; Wissing & Bothma, 1991; Wissing & Sander, 1991; Wissing, 1991) nad funkcjonalną asymetrią półkulową (FAP) rzucają światło na te złożone procesy neuropsychologiczne. Opisuje ona drogi, którymi półkule są odrębne albo współpracują w przetwarzaniu informacji za pomocą pojęć różnicowania i integracji. Różnicowanie odnosi się do specjalizacji półkul, jak wyraża to funkcjonalna asymetria półkulowa (FAP), podczas gdy integracja odnosi się do współpracy między półkulami. Zróżnicowany schemat specjalizacji półkulowej jest dobrze znany. Ogólnie ustalone jest, że półkula lewa pośredniczy w większości aspektów odbioru języka i jego wyrażania, tak samo jak półkula prawa pośredniczy w większości aspektów doświadczeń i wyrazu emocjonalnego. Wissing (1991: 12) zauważa również, że:

„chociaż półkula prawa jest nadrzędna lub ma metakontrolę nad procesem emocjonalnym, obie półkule są zdolne przetwarzać informację emocjonalną, przy czym półkula prawa jest raczej kojarzona z afektem negatywnym, a półkula lewa z afektem pozytywnym."

Ponadto procesy różnicowania zdają się być silniej kojarzone z półkulą lewą, podczas gdy półkula prawa jest szczególnie kompetentna w procesach integrujących. Dla doświadczenia znaczenia (słuchania) wymagane jest jednak komplementarne funkcjonowanie obu półkul, podobnie do konieczności integracji obojga rodziców w psychice zdrowego dziecka.

Omawiając hipotezę równowagi i zdrowia, Wissing (1991) oświadcza, że złożone procesy i funkcje analizy i syntezy, różnicowania i integracji, rozumu i obrazowania oraz werbalizacji są w harmonii i rozwijają się w sposób zrównoważony u jednostki zdrowej i dobrze zintegrowanej, podczas gdy w warunkach pogorszenia mogą być niezgodne. Zahamowanie, wyparcie czy też opóźnienia dojrzewania rozwoju nerwowego mogą wpłynąć na integrację informacji między półkulami i doprowadzić do pewnego stopnia funkcjonalnego rozłączenia. Według Coxa & Theilgaarda (w Wissing, 1991) pociąga to za sobą, że jeśli półkula lewa, z jej własną zdolnością do objaśniania języka, jest rozłączona od półkuli prawej, osoba nie może samo-artykułować ze sobą obciążonych treści lub doświadczeń nieracjonalnych, wyobrażeniowych i emocjonalnych, kojarzonych głównie z procesami półkuli prawej. Pociąga to za sobą, że osoba jest nieświadoma tych treści i niezdolna do rozwinięcia jasnej wnikliwości wobec własnego zachowania. Teoria APF nalega na fakt, że zaburzająca komunikacja między rodzicem a dzieckiem pociąga za sobą blokady psychiczne, zaburzające procesy integracji między obiema półkulami, a więc „słuchanie". Te blokady, które mogą być zidentyfikowane w Teście Słuchania, uniemożliwiają połączenie z centralnymi determinantami sprawności funkcjonalnej.

Zdaje się więc istnieć tu relacja między funkcjonowaniem neuropsychologicznym a funkcjonowaniem osobowości. Hipoteza ta została zgłębiona przez Wissing i jej współpracowników (Wissing & Guse, 1990; Wissing & Sander, 1991; Wissing & Bothma, 1991; Wissing, 1991) i znaleźli oni wskazania na relację między jakością funkcjonowania osobowości z jednej strony a jakością funkcjonowania neuropsychologicznego z drugiej.

Według tych wniosków można argumentować, że trening APF, w którym następuje jednoczesne odwołanie do werbalnych procesów półkuli lewej oraz wyobrażeniowych, holistycznych i intuicyjnych procesów półkuli prawej, prowadzi do poprawy funkcjonowania neuropsychologicznego, jak i do poprawy funkcjonowania osobowości. Wyjaśnia to także, dlaczego „słuchanie", jak je definiuje i podkreśla Tomatis, ma takie znaczenie w treningu APF. Wreszcie rzuca to nowe światło na interpretację, jaką nadaje Tomatis Testowi Słuchania, i otwiera nowe drogi badaniom.

Bibliografia

Badenhorst, F.H. (1975) ’n Rorschachstudie van regssydiges en linksluisteraars met gemengde laterale voorkeure. (Studium w teście Rorschacha osób praworęcznych i lewousznych z mieszaną preferencją lateralną.) Potchefstroom: PU for CHE.
Botes, Caterina E. (1979) Die gebruik van Oudiopsigofonologiese opleiding by drie neuroties-depressiewe kliënte – ’n dieptestudie. (Wykorzystanie treningu Audio-Psycho-Fonologicznego na trojgu pacjentów nerwicowo-depresyjnych – studium dogłębne.) Potchefstroom: PU for CHE.
De Bruto, C.M.E. (1983) Oudiopsigofonologiese opleiding en die erg geestesvertraagde kind : ’n Empieriese ondersoek. (Audio-psycho-fonologia i głęboko upośledzone umysłowo dzieci: Dochodzenie empiryczne.) Potchefstroom: PU for CHE.
Du Plessis, W.F. (1983) Beangste en nie-beangste eerstejaar damestudente : ’n Klinies-psigologiese ondersoek. (Lękowe i nielękowe studentki pierwszego roku: Eksploracja w psychologii klinicznej.) Potchefstroom: PU for CHE.
Du Plessis, W.F. & Van Jaarsveld, P.E. (1988) Audio-psycho-phonology : A comparative outcome study on anxious primary school pupils. South African Journal of Psychology, 18(4) : 144-151.
Du Toit, L. & Madge, E.M. (1981) Manual for the Personality Questionnaire for Children. Pretoria : Human Sciences Research Council.
Eason, L.J., Finch, A.J., Brasted, W. & Saylor, C.F. (1985) The assessment of depression and anxiety in hospitalized pediatric patients. Child Psychiatry and Human Development, 16(1) : 57-64.
Epstein, N.B., Baldwin, L.M. & Bishop, D.S. (1983) The McMaster Family Assessment Device. Journal of Marital and Family Therapy, 2 : 171-182.
Gillis, J.S. (1980) Child Anxiety Scale. Los Angeles : Western Psychological Services.
Gittelman, R. (1986) Childhood anxiety disorders : Correlates and outcome. In R. Gittelman (Ed.) Anxiety disorders of childhood. New York : Wiley.
Greenspoon, S.I. (1981) The clinical interview of the child. New York : McGraw-Hill.
Kazdin, A.E. (1986) Comparative outcome studies of psychotherapy : Methodological issues and strategies. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54(1) : 95-105.
King, H.E. & Kleemeier, C.P. (1983) The effect of divorce on parents and children. In C.E. Walker & M.C. Roberts (Eds.) Handbook of clinical child psychology. New York : Wiley.
Krupnick, J., Shea, T. & Elkin, I. (1986) Generalization of treatment studies utilizing selected patients. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54(1) : 68-78.
Lamprecht, A.J. (1978) The psychological and physiological effect of filtered music on a group of high-anxiety subjects. Potchefstroom : PU for CHE.
Leuner, H., Horn, G. & Klessmann, E. (1983) Guided affective imagery with children and adolescents. New York : Plenum.
Leventhal, T. & Weinberger, G. (1975) Evaluation of a large-scale brief therapy program for children. American Journal of Orthopsychiatry, 45(1) : 119-133.
Madge, E.M. (1986) Manual for the Senior South African Individual Scale (SSAIS). Pretoria : Human Sciences Research Council.
Madaule, P.P. (1976) Audio-psycho-phonology for singers and musicians. Potchefstroom : PU for CHE.
Parloff, M.B. (1986) Placebo controls in psychotherapy research : A sine qua non or a placebo for research problems? Journal of Consulting and Clinical Psychology, 54(1) : 79-87.
Peché, Anne-Marie (1975) Die effek van Oudiopsigofonologie op angs. (Efekt Audio-Psycho-Fonologii na lęk.) Potchefstroom : PU for CHE.
Phillips, R.D. (1987) A primer for conducting child psychotherapy outcome research. Psychotherapy : Theory, Research and Practice, 24(2) : 178-185.
Quay, H.C. & Peterson, D.R. (1983) Interim manual for the Revised Behavior Problem Checklist. Unpublished manuscript. University of Miami (Florida).
Rachman, S.J. & Wilson, G.T. (1980) The effects of psychological therapy. Oxford : Pergamon Press.
SAS Computer Programmes (1985) SAS User’s Guide : Basics. Revision 5 Edition. Cary : SAS Institute, Inc.
Spielberger, C.D., Edwards, C.D., Lushene, R.E., Montuori, J. & Platzek, D. (1973) STAIC : Preliminary Manual. Palo Alto : Consulting Psychologists’ Press.
Stutt, H.A. (1983) The Tomatis Method : A review of current research. Montreal : McGill University.
Tomatis, A.A. (1973) Introduction to the Listening Test. Anvers : Unpublished manuscript.
Tomatis, A.A. (1978) Education and dyslexia. Fribourg : AIAPP.
Van Jaarsveld, P.E. (1973) Die terapeutiese effek van die Elektroniese Oor van Tomatis op ’n groep hakkelaars : ’n Opvolgondersoek. (Terapeutyczny efekt Ucha Elektronicznego Tomatisa na grupę jąkających się.) South African Psychologist, 3(1) : 1-9.
Van Jaarsveld, P.E. (1974) Hakkel en ’n waardering van die tegniek van Tomatis by die remediëring daarvan. (Jąkanie i ocena techniki Tomatisa w jego leczeniu.) Potchefstroom : PU for CHE.
Van Jaarsveld, P.E. & Du Plessis, W.F. (1983) Recent research on Audio-Psycho-Phonology at the Potchefstroom University for CHE : A brief report. Potchefstroom : Institute for Psychotherapy and Counseling.
Van Jaarsveld, P.E. & Du Plessis, W.F. (1988) Audio-psycho-phonology at Potchefstroom : A review. South African Journal of Psychology, 18(4) : 136-143.
Van Wyk, E.M. (1974) ’n Ondersoek na ouditiewe dominansie by ’n groep hakkelaars. (Dochodzenie nad dominacją słuchową grupy jąkających się.) Potchefstroom : PU for CHE.
Weinberger, G. (1971) Brief therapy with children and their parents. In H.H. Barten (Ed.) Brief therapy. New York : Behavioral Publications.
Werry, J.D. & Aman, M.G. (1980) Anxiety in children. In G.D. Burrows & B. Davies (Eds.) Handbook of studies on Anxiety. Amsterdam : Elsevier.
Wissing, M.P. (1978) Funksionele hemisferiese asimmetrie en die dichotiese stimuleringstegniek. (Funkcjonalna asymetria półkulowa i technika stymulacji dichotycznej.) Potchefstroom : PU for CHE.
Wissing, M.P. & Guse, C. (1990) Hemispheric specialization and psychological differentiation. South African Journal of Psychology, 21(2).
Wissing, M.P. & Bothma, R. (1991) Personality integration and neuropsychological functioning : evaluation of a model. Potchefstroom : PU for CHE.
Wissing, M.P. & Sander, E. (1991) Functional hemispheric asymmetry (FHA) and impaired (IPF) vs. optimal psychological functioning (OPF) : evaluation of a model. Paper read at the Second European Congress of Psychology, 8-12 July 1991, Budapest, Hungary.
Wissing, M.P. (1991) Differentiation and integration : congruence between qualities of personality and neuropsychological functioning. Paper read at the Second International Conference on Client Centered and Experiential Psychotherapy : Theory, Research and Practice, 1-6 July 1991, Stirling, Scotland.
Zaichkovsky, L.B. & Zaichkovsky, L.D. (1984) The effect of a school-based relaxation training program on fourth grade children. Journal of Clinical Child Psychology, 13(1) : 81-85.

Podziękowania

Ustanowienie i ciągłe funkcjonowanie ośrodka APF na Uniwersytecie w Potchefstroom/CHE zostały umożliwione dzięki pośrednictwu:

Prof. H.J.J. Bingle, Rektor, a obecnie Kanclerz;
Prof. T.A. van Dyk, Kierownik Wydziału Psychologii, później Prorektor;
Prof. L.A. Gouws, Dziekan Wydziału Literatury i Filozofii;
Dr A.J. van der Walt, Kierownik Usług Elektronicznych;
Dr W.F. Du Plessis i cały oddany personel Instytutu Psychoterapii i Pomocy.

Profesorowi Alfredowi Ange Tomatisowi, honorowemu członkowi Wydziału Psychologii, oraz pani Lénie Tomatis jesteśmy ogromnie wdzięczni za ich wkład.

Dzisiaj: co mówi nauka

Bilans nakreślony przez Van Jaarsvelda ma zasługę, rzadką w historycznej literaturze audio-psycho-fonologii, samodzielnego uznania własnych słabości metodologicznych: małe próby, osoby pozyskane, częsty brak grupy odniesienia, możliwość efektu placebo związanego z entuzjazmem terapeutów. Ta przenikliwość zaprasza, by skonfrontować każdą z jego tez z obecną wiedzą, bez pobłażliwości ani odrzucenia z zasady.

Przywoływany fundament neuropsychologiczny — przewaga ucha prawego i półkulowa lateralizacja języka — jest w dużej mierze potwierdzony. Technika słuchania dichotycznego Kimury, którą Van Wyk i Badenhorst już stosowali, pozostaje narzędziem zwalidowanym: analiza obejmująca 1554 osoby odnajduje przewagę ucha prawego, sygnaturę językowej dominacji półkuli lewej, u 82,1% osób, a próbę potwierdzono funkcjonalnym rezonansem magnetycznym i PET. W tym punkcie intuicja Tomatisa co do kierującej roli ucha prawego w przetwarzaniu języka spotyka się z solidnym faktem neuronaukowym. Należy jednak zachować kardynalne rozróżnienie między słuchaniem (akt czynny, uwagowy, wolicjonalny) a słyszeniem (bierny odbiór sygnału): przewaga ucha prawego opisuje asymetrię przetwarzania sygnału, a nie „wolę słuchania", którą teoria APF na nią nakłada.

Natomiast związek, który Van Wyk sądził, że ustala, między jąkaniem a nietypową lateralnością słuchową, jest dziś zniuansowany, a wręcz zaprzeczony. Dawna „teoria niepełnej dominacji mózgowej" długo uwodziła, a niektóre badania obrazowe istotnie opisały nadaktywność półkuli prawej u osób, które się jąkają. Lecz niedawne dochodzenie łączące dane fMRI 119 osób z czterech zadań mowy konkluduje o braku dowodu na odmienną lateralizację językową u jąkających się, z umiarkowanym poparciem bayesowskim na rzecz lateralizacji identycznej z tą u płynnie mówiących. Jąkanie jest odtąd rozumiane jako zaburzenie wieloczynnikowe — neurorozwojowe, genetyczne, motoryczne i słuchowe — a nie jako zwykły defekt preferencji ucha wykrywalny audiolaterometrią.

Najpłodniejsza teza artykułu — stymulacja przez filtrowany głos macierzyński i prenatalne zakorzenienie słuchania — jest częściowo potwierdzona w swoich przesłankach, lecz nie w swoim zasięgu terapeutycznym. Nauka obficie zwalidowała, że słuch płodowy staje się funkcjonalny około 26.–28. tygodnia, że płód rozpoznaje głos swojej matki już od 33.–34. tygodnia (uwidocznione fMRI) i że prenatalna ekspozycja na ten głos sprzyja dojrzewaniu dróg językowych, w tym u wcześniaka skrajnego. Tomatisowska idea ciągłości między słuchaniem in utero a pragnieniem komunikowania się znajduje więc rzeczywisty oddźwięk. Nie dowodzi to w żaden sposób, przeciwnie, że elektronicznie filtrowane odtworzenie tego głosu wytwarza zapowiadane efekty kliniczne: to skok inferencyjny, którego dane nie wspierają.

Co do samej klinicznej skuteczności APF na lęk, depresję czy upośledzenie umysłowe, pozostaje ona słabo poparta dowodami. Badania z Potchefstroom, nawet najstaranniejsze (Du Plessis 1982; Du Plessis & Van Jaarsveld 1988), opierają się na liczebnościach od dziewięciu do dwunastu osób, miarach niekiedy subiektywnych (raporty macierzyńskie) i niejednorodnych komparatorach; wzrosty IQ są zresztą uczciwie przypisywane po części efektowi uczenia się przy ponownym teście. Współczesne syntezy na temat metody Tomatisa czynią to samo stwierdzenie: zachęcające wstępne wyniki w zaburzeniach uczenia się czy przetwarzania słuchowego, lecz korpus zdominowany przez małe liczebności, bez randomizowanych badań kontrolowanych o dobrej jakości ani przeglądu Cochrane potwierdzającego specyficzną skuteczność. Ostrożność, którą Stutt zalecał w 1983 roku — „ostrożna akceptacja jest właściwą postawą" — pozostaje, czterdzieści lat później, pozycją naukowo broniącą się.

Wreszcie końcowe otwarcie ku funkcjonalnej asymetrii półkulowej ilustruje tezę dziś zniuansowaną. Idea ostrej specjalizacji — półkula lewa werbalna, półkula prawa emocjonalna — jest przestarzała: niedawne metaanalizy nie walidują ani ścisłej „hipotezy półkuli prawej", ani „hipotezy walencji" (negatywne po prawej, pozytywne po lewej) i pokazują lateralizację emocjonalną region-specyficzną raczej niż globalną. Język „różnicowania" i „integracji" półkulowej, zapożyczony przez autorów z prac Wissinga, zachowuje wartość heurystyczną, lecz nie może służyć za mechanistyczny fundament metody.

Źródła

Źródło: Pieter E. Van Jaarsveld, „Dwadzieścia jeden lat audio-psycho-fonologii w Republice Południowej Afryki" (Instytut Psychoterapii i Pomocy, Uniwersytet w Potchefstroom), przekład Christiana-Paula Delmasa. Transkrypcja z faksymile.