Wyzwolenie Edypa (1972)

Trzecia ważna książka Alfreda Tomatisa, wydana przez Éditions ESF w serii „Sciences de l’éducation” kierowanej przez Daniela Zimmermanna. Z podtytułem Od komunikacji wewnątrzmacicznej do ludzkiego języka, dzieło rozwija jedną z najśmielszych tez autora: to w życiu macicznym zakorzenia się językowy, a szerzej — egzystencjalny los człowieka. Rozwiązanie kompleksu Edypa znajduje tu, po raz pierwszy w literaturze naukowej, słuchowe odczytanie, które dogłębnie odnawia klasyczną psychoanalizę.

„Cała ludzka wędrówka ma tu ściśle określony sens, ten sam, który prowadzi człowieka — od chwili jego wyjścia z macicznej nocy — do budowania siebie poprzez swój język i do stawania się tym, kim jest, w zależności od swojego językowego curriculum.”

— A.A. Tomatis, Nota autora

Prezentacja

Kiedy Tomatis pisze Wyzwolenie Edypa, właśnie ukończył pedagogiczną trylogię zapoczątkowaną Uchem i językiem (1963) oraz Edukacją i dysleksją (1972). Dzieło to, które uważa za ukoronowanie swojej myśli lat siedemdziesiątych, ośmiela się przenieść debatę na grunt psychoanalizy — dyscypliny, z którą łączą go relacje złożone i płodne. Centralna teza jest znana, lecz zostaje tu rozwinięta w całej swej rozległości: słuchanie zaczyna się przed narodzinami; płód słyszy głos matki przefiltrowany przez płyny owodniowe, i to owo wewnątrzmaciczne słuchanie kładzie pierwsze fundamenty przyszłego języka.

Mit Edypa wychodzi z tego przemieniony. Tam, gdzie Freud odczytuje dramat pożądania, Tomatis odczytuje dramat przerwanej komunikacji: Edyp jest tym, który siebie nie słyszy, który nie słucha, i który — by stać się człowiekiem — musi przebyć na nowo dźwiękową drogę wiodącą od głosu matczynego do głosu ojcowskiego, od otulających dźwięków niskich do strukturujących częstotliwości wysokich. Wyzwolenie edypalne staje się wówczas pracą słuchania, której narzędziem klinicznym pragnie być audio-psycho-fonologia.

Dzieło splata dane embriologiczne, neurofizjologiczne, lingwistyczne i psychoanalityczne w syntezę, która w owej epoce nie ma żadnego odpowiednika. Piętnaście lat później, gdy Tomatis przygotowuje nowe wydanie (1989), stwierdzi, że „nic nie trzeba zmieniać w toku myśli” — dzieło „zachowuje swą całkowitą nowość, swą doniosłość pedagogiczną i swą wartość terapeutyczną”.

Spis treści

Dzieło rozwija się w kilku wielkich etapach:

• O komunikacji wewnątrzmacicznej — jak płód słucha, co słyszy, co przyswaja.

• Narodziny i podbój języka — od pierwotnego krzyku do pierwszych słów, rola głosu matczynego, a następnie ojcowskiego.

• Dzieciństwo i lateralizacja — jak ustanawia się ucho kierujące, jak zadomawia się schemat ciała.

• Kompleks Edypa odczytany na nowo — słuchowe odczytanie mitu: Edyp głuchy na wyrocznię, Edyp głuchy na matkę, Edyp głuchy na ojca.

• Wyzwolenie — kliniczne i edukacyjne drogi, którymi ucho może zostać na nowo otwarte, ożywione, ponownie zintegrowane.

Miejsce w dorobku

Wraz z Uchem i językiem (1963) oraz Edukacją i dysleksją (1972), Wyzwolenie Edypa tworzy trylogię, na której wspiera się teoretyczna budowla audio-psycho-fonologii. Tomatis kładzie tu fundamenty tego, co rozwinie we wszystkich późniejszych dziełach: Noc maciczna (1981), Dziewięć miesięcy w raju (1989), Ucho i głos (1987). To książka, w której klasyczna psychoanaliza spotyka się, po raz pierwszy jak równy z równym, z neurofizjologią słuchu.

Najważniejsze

Wyzwolenie Edypa to dzieło, które przechyla myśl Tomatisa z dziedziny pedagogicznej ku psychologii głębi. Za pomocą jakichś stu dwudziestu tysięcy przypadków obserwowanych w klinice, autor dowodzi, że jakość słuchania wewnątrzmacicznego — a następnie postnatalnego — w znacznej mierze przesądza o jakości wpisania podmiotu w język, a więc w człowieczeństwo. Lektura wymagająca, lecz wciągająca, godna polecenia każdemu psychoanalitykowi, psychologowi, pediatrze, położnej i ogólniej — każdemu dorosłemu uważnemu na tajemnicze narodziny sensu.

Dostępne w bibliotekach — BnF, Sudoc.